Το θέατρο με κοινωνικές συνιστώσες

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗ

Το πρόβλημα της κοινωνικής λειτουργίας της θεατρικής τέχνης δεν είναι απλό. Οι κοινωνιολόγοι και οι ανθρωπολόγοι δυσκολεύονται να αποσαφηνίσουν τα κίνητρα της ανάγκης του ανθρώπου για το θέατρο .

Αναφέρονται διαδοχικά- ή ταυτόχρονα –στη μιμητική επιθυμία ,την κλίση για παιγνίδι τόσο στο παιδί όσο και τον ενήλικο, τη μυητική λειτουργία της τελετουργίας, την ανάγκη αφήγησης ιστοριών και του εμπαιγμού ενός κοινωνικού κατεστημένου ατιμωρητί και την ηδονή που αντλείται από τη μεταμόρφωση του ηθοποιού .

Η καταγωγή του θεάτρου είναι θρησκευτική και τελετουργική και το αφομοιωμένο στην ομάδα άτομο, πριν λίγο πολύ εξουσιοδοτήσει με αυτή την ευθύνη τον ηθοποιό ή τον ιερέα, το θέατρο αποσπάται προοδευτικά από τη μαγική και θρησκευτική ουσία του, γίνεται αρκετά ισχυρό και αυτόνομο ώστε να αψηφά την κοινωνία: εξ αυτού και οι δυσκολίες που χαρακτηρίζουν τη σχέση του με την εξουσία, με το νόμο και μάλιστα ,με το στοιχειώδες πολιτικό του δικαίωμα. Όποια και να είναι η αξία αυτών των θεωριών το θέατρο σήμερα διαφοροποιείται για να ανταποκριθεί σε πολυάριθμες νέες αισθητικές και κοινωνικές λειτουργίες. Η ανάπτυξη του συνδέεται στενά με την ανάπτυξη της τεχνολογικής σκέψης και κοινωνικής συνείδησης. Η χρησιμότητα του διακλαδίζεται σε πέντε βασικές λειτουργίες:

α) Η ψυχαγωγική λειτουργία: Το θέατρο ως μορφή τέχνης δίνει τη δυνατότητα να συνδεθούμε , να συγκινηθούμε ,να αγγίξουμε ο ένας τον άλλο, να νιώσουμε μαζί μια αλήθεια. Επιβιώνει ως μέσο ψυχαγωγίας γιατί απλά ανταποκρίνεται σε κάποια ψυχοθεραπευτική ανάγκη που απορρέει από την ιδέα της αριστοτελικής καθάρσεως. Η δύναμη της θεατρικής τέχνης σε όλα τα ψυχοφθαρτικά πάθη, ανοίγει και προσφέρει στον άνθρωπο μια εκτονωτική κι ανακουφιστική διέξοδο.

β) Η ψυχολογική λειτουργία: Το πάθος είναι η τεχνική που χρησιμοποιείται για να διεγείρει τη συγκίνηση του ακροατή. Ο ΧΕΓΓΕΛ διακρίνει το υποκειμενικό πάθος και το αντικειμενικό πάθος. Το υποκειμενικό πάθος είναι το αίσθημα της οδύνης, της κατάπτωσης και της παθητικότητας, που καταλαμβάνει το κοινό, ενώ το αντικειμενικό πάθος έχει ως στόχο «να συγκινήσει το θεατή ξετυλίγοντας μπροστά στα μάτια του την ουσιαστική πλευρά των περιστάσεων, των σκοπών και των χαρακτήρων. Ο θεατής ιδιαίτερα της τραγωδίας εξοικειώνεται με δυο επικίνδυνα πάθη, το φόβο και τον έλεο και μαθαίνει να αισθάνεται χωρίς υπερβολές και νοσηρές ακρότητες. Τα όσα δηλαδή έντονα πάθη ζει ο θεατής της τραγωδίας, μαθαίνει να τα μετριάζει και να τα χειραγωγεί στη ζωή του.
Στα σανίδια της σκηνής ζωντανεύουν οριακές καταστάσεις, απωθημένα όνειρα και φόβοι. Κάποιες κρυφές μας επιθυμίες παίρνουν σάρκα και οστά και διαμέσου των ηρώων που συντρίβονται ,ξορκίζουμε τα δικά μας φαντάσματα . Κι αν τα αρνητικά στοιχεία όπως η βία, η αδικία, ο φόβος, η διαστροφή, δεν επιδρούν πάνω μας διαλυτικά είναι γιατί μέσα από την καλλιτεχνική έκφραση όπως έλεγε ο Μπαρρώ η τέχνη μετατρέπει τα μικρόβια σε εμβόλιο .

γ) Η πολιτική λειτουργία: Αν εκλάβουμε την πολιτική με την ετυμολογική έννοια του όρου, θα συμφωνήσουμε ότι όλο το θέατρο είναι, κατ’ ανάγκη, πολιτικό, αφού εγγράφει τους πρωταγωνιστές στην πόλη ή την ομάδα. Ο όρος δηλώνει, με μεγαλύτερη ακρίβεια, το αγωνιστικό- προπαγανδιστικό θέατρο, το λαϊκό θέατρο, το επικό θέατρο, μπρεχτικό και μεταμπρεχτικό, το θέατρο ντοκουμέντο, το θέατρο των μαζών, το θέατρο πολιτικοθεραπείας του ΜΠΟΑΛ. Αυτά τα είδη έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό τη θέληση να θριαμβεύσει μια θεωρία, μια πολιτική πίστη, ένα φιλοσοφικό σχέδιο. Οπότε, η αισθητική υπάγεται στον πολιτικό αγώνα, μέχρι του σημείου η θεατρική μορφή να ακυρώνεται στον αγώνα των ιδεών.

δ)Η αισθητική λειτουργία: Η αισθητική ,ετυμολογικά ,μελετά τις αισθήσεις και τα ίχνη του έργου τέχνης στο υποκείμενο –δέκτη. Αντιμέτωπος με το καλλιτεχνικό αντικείμενο, ο θεατής βυθίζεται κυριολεκτικά σε μια θάλασσα εικόνων και ήχων. Είτε η παράσταση μένει γι’ αυτόν «ξένη»,είτε τον περικλείει, τον αφορά ή τον πλήττει, η πρόσληψη θέτει ένα πρόβλημα αισθητικής και δικαιολογεί τη διαμόρφωση της «τέχνης του θεατή»,όπως την αποκαλεί ο Μπρεχτ. Έτσι ανατρέπεται η παραδοσιακή οπτική της αισθητικής. Αυτή διερευνά στο έργο και τη σκηνή τις νοητικές και κοινωνιολογικές δομές του κοινού και το ρόλο του στη συγκρότηση του νοήματος: «Αν θέλει κανείς να φθάσει στην καλλιτεχνική απόλαυση, δεν αρκεί να καταναλώνει αναπαυτικά και αδαπάνητα το αποτέλεσμα μιας καλλιτεχνικής δημιουργίας΄. Είναι απαραίτητο να συμμετάσχει στη δημιουργία ,να γίνει ο ίδιος, ως ένα βαθμό, δημιουργικός, να συναινέσει σε μια ορισμένη δαπάνη φαντασίας, να συνδέσει ή να αντιπαραθέσει την προσωπική του εμπειρία με την εμπειρία του καλλιτέχνη.(ΜΠΡΕΧΤ,1992)

ε)Η διδακτική λειτουργία: Στο μέτρο που το θέατρο δεν παρουσιάζει συνήθως μια δράση άνευ λόγου και στερημένη νοήματος, ένα στοιχείο διδακτισμού υπάρχει κατ’ ανάγκη σε κάθε θεατρική εργασία. Αυτό που ποικίλει είναι η σαφήνεια και η δύναμη του μηνύματος ,η επιθυμία για να επηρεάσουμε το κοινό και να υπαγάγουμε την τέχνη σε ένα σχέδιο ηθικής ή ιδεολογίας.

Συμπερασματική διατύπωση

Το θέατρο ως πολυσημειακό σχήμα επικοινωνίας με κοινωνικές συνιστώσες διαπαιδαγωγεί τον άνθρωπο ,τον βελτιώνει ,το κάνει καλύτερο και τελικά τον ηθικοποιεί.Από όλες τις τέχνες είναι η πιο κοινωνική τέχνη ,η πιο άμεση και αποτελεσματική ,η πιο προκλητική για τις αντιδράσεις των ανθρώπων ,γιατί το υλικό με το οποίο δημιουργεί είναι έμψυχο –και ο άνθρωπος είναι ο πιο πειστικός φορέας νοημάτων, πιο πειστικός από το γραπτό λόγο ,την εικόνα και τον ήχο. Ο Μπρεχτ έλεγε ότι το θέατρο δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί όμως ν’ αλλάξει τους θεατές. Αυτοί αν θέλουν μπορούν ν’ αλλάξουν τον κόσμο.

Μπέρτολντ Μπρεχτ
(1898-1956)

AΛΛAΞE TON KOΣMO: TO ‘XEI ANAΓKH
(Ändere die Welt, sie braucht es)

Mε ποιον δε θα καθόταν ο Δίκαιος
αν ήτανε να βοηθήσει έτσι το Δίκιο;
Ποιο γιατρικό θα ‘ταν πολύ πικρό
για τον ετοιμοθάνατο;
Tι βρωμιά δε θα ‘κανες
τη βρωμιά για να τσακίσεις;
Aν επιτέλους μπορούσες τον κόσμο ν’ αλλάξεις, δεν θα
καταδεχόσουν να το κάνεις;
Ποιος είσαι;
Bυθίσου στο βούρκο
αγκάλιασε το φονιά, όμως
άλλαξε τον κόσμο: το ‘χει ανάγκη.
(Στο τέλος του έργου, ο Xορός συμπληρώνει:)

Xρειάζονται πολλά, τον κόσμο για ν’ αλλάξεις:
Oργή κι επιμονή. Γνώση κι αγανάχτηση.
Γρήγορη απόφαση, στόχαση βαθιά.
Ψυχρή υπομονή, κι ατέλειωτη καρτερία.
Kατανόηση της λεπτομέρειας και κατανόηση του συνόλου.
Mονάχα η πραγματικότητα μπορεί να μας μάθει πώς
την πραγματικότητα ν’ αλλάξουμε.

(Aπό το θεατρικό έργο «H απόφαση» – Die Massnahme -, 1930).