Η τηλεόραση και το προϊόν της

Με βάση αυτόν και μόνο τον δείκτη καθορίζονται οι τιμές των διαφημιστικών που προβάλλονται πριν και μετά το Θέαμα. Και ο ανταγωνισμός μεταξύ των καναλιών στην ελεύθερη αγορά είναι μεγάλος. Για να πετύχουν να αυξήσουν την τηλεθέαση τους πρέπει να προσφέρουν θεάματα αρεστά, είναι μονόδρομος.

Βασική αρχή στη βιομηχανία της ελεύθερης αγοράς είναι: να κατασκευάσουμε και να προσφέρουμε αυτά που οι πελάτες μας νομίζουν καλά , κι έτσι να τους πείσουμε να αγοράσουν τα προϊόντα μας.  Το ίδιο συμβαίνει και στην αγορά των τηλεοπτικών καναλιών στην Ελλάδα. Το θέαμα είναι μια κατασκευή. Θέλει να είναι αρεστό. Και χρησιμοποιεί κάθε τρόπο για να το πετύχει.

Το ΕΣΡ (Εθνικό  Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο) είναι υπεύθυνο για την τήρηση του συντάγματος, όσον αφορά τις δημοσιογραφικές εκπομπές, διαφημίσεις και γενικά σε ό,τι προβάλλεται στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση. Eίναι αυτοί που καθορίζουν και τον κώδικα δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Οι περιορισμοί του αφορούν, κυρίως: κανόνες για την προστασία των παιδιών, των θυμάτων ατυχημάτων και εγκληματικών πράξεων, της ανθρώπινης προσωπικότητας, την μη προβολή της τρομοκρατίας, την προστασία από βίαια ή υποσυνείδητα μηνύματα, την προσβολή των ηθών και την αποφυγή των διακρίσεων. Οι περιορισμοί και η λογοκρισία όμως που ασκεί, δεν αφορά την αλήθεια της είδησης, όσο τον τρόπο και τον χρόνο που αυτή θα ειπωθεί.

Στην πράξη τα έσοδα απ’ τους πελάτες που διαφημίζονται είναι το ένα και μοναδικό έσοδο των καναλιών. Και οι πελάτες αυτοί είναι οι Τράπεζες και Βιομηχανίες, όσοι δηλ. μπορούν να έχουν αρκετά χρήματα για να αγοράζουν μια τέτοια προβολή. H ελληνική βιομηχανία των μέσων ενημέρωσης ελέγχεται από μεγιστάνες του επιχειρηματικού χώρου, των οποίων οι άλλες επιχειρήσεις επιδοτούν τις ζημιογόνες επιχειρήσεις. Η κατοχή των μέσων ενημέρωσης με τη σειρά τους τους επιτρέπουν τους να ασκήσουν πολιτική και οικονομική επιρροή. Η Ελλάδα έχει σήμερα περίπου 160 εφημερίδες, 180 τηλεοπτικοί σταθμοί, 800 ραδιοφωνικοί σταθμοί, 3.500 περιοδικά, και μόλις 10 εκατομμύρια πληθυσμό. Όλα αυτά τα μέσα ενημέρωσης δεν λειτουργούν επικερδώς.

Το ίδιο καθεστώς ισχύει και στις ειδήσεις. Μόνο που εκεί εισέρχεται και ο παράγοντας πολιτικό κόστος. Το πολιτικό κόστος αφορά την κρατική εξουσία, αλλά και τις οικονομικές δυνάμεις που, επίσης, ασκούν εξουσία. Οι πολιτικοί μας έχουν εταιρίες και ανθρώπους των δημοσίων σχέσεων που παρατηρούν το δημόσιο προφίλ τους και όταν αναφέρεται το όνομα τους, τους ειδοποιούν για να απαντήσουν, να συμμετάσχουν σε δημόσια διαβούλευση.  Έχει ειπωθεί πολλές φορές, πως σημαντικές αποφάσεις ακόμα και σε θέματα Δημόσιας Υγείας δεν παίρνονται, ακριβώς γιατί πίσω από κάθε απόφαση υπάρχει το  πολιτικό κόστος.

Έτσι το κατασκευασμένο προϊόν των καναλιών πρέπει να είναι σύμφωνο, είτε με την πολιτική εξουσία, είτε με την οικονομική εξουσία, είτε και με τις δύο. Αν αντιτίθεται, τότε το κανάλι χάνει σημαντικά έσοδα και στην σκληρά ανταγωνιστική αγορά σύντομα αποτυγχάνει.

Όλα τα παραπάνω σημαίνουν πως αυτά που βλέπουν οι ενήλικες και τα παιδιά τους στην τηλεόραση, μακράν απέχουν την πραγματικότητας. Είναι μια κατασκευασμένη πραγματικότητα. Δεν είναι τυχαίο για παράδειγμα πως τα ΜΜΕ αντανακλούν ένα αντιαμερικανισμό ή μια αίσθηση: ότι για όλα φταίνε οι ξένοι, χωρίς ωστόσο να επηρεάζονται καθόλου απ’ αυτό οι διμερείς σχέσεις. Είναι κατασκευή με μερικές δόσεις αλήθειας. Όσο αληθινό, δηλ. μπορεί να θεωρείται ένα κοτόπουλο στις βιομηχανίες των KFC.  Κι εδώ έγκειται η κατασκευή. Στο πως προσθαφερεί κανείς λεπτομέρειες σε ένα γεγονός, ώστε να μένουν ευχαριστημένοι όλοι.

Άλλες ειδήσεις πάλι είναι εξ ολοκλήρου στημένες, με τεχνικές προπαγάνδας, γνωστές στην ιστορία του κινηματογράφου εν τη γεννέσει του. Τα κανάλια προσπαθούν αρκετά να πείσουν για την αξιοπιστία τους, για την εγκυρότητα τους, προβάλλουν πρόσωπα, πρότυπα, πιστοποιητικά. Πολλές φορές παρουσιάζονται σαν οι σταυροφόροι της αλήθειας, σαν επαναστάτες. Έτσι είναι η αγορά. Είναι business – πολύ σκληρή. Όταν βρεθεί κανείς πίσω απ’ το γυαλί βλέπει πλατό, σενάρια, φώτα, κουστούμια, μακιγιάζ. Ό,τι χρειάζεται κάποιος για να βγει στον αέρα.  Απ’ το backstage στο πλατό, η διαφορά τεράστια.

Ένα όμορφο προϊόν είναι επιθυμητό από όλους. Πολύ περισσότερο όταν αυτό τους δίνει μια διέξοδο και μια εκτόνωση απ’ την καθημερινότητα. Κανείς δεν εξετάζει τι έχει συμβεί για την κατασκευή του. Το ανησυχητικό είναι πλέον, πως η πλειοψηφία των τηλεθεατων έχει μάθει να μην ενδιαφέρεται για την προέλευση του προϊόντος, της είδησης, δηλ. την κατασκευή.  Κι όλοι μαζί ανενόχλητοι συμμετέχουν στην εξαπάτηση του πολίτη- τηλεθεατή, ακόμα κι ίδιος εξαπατά τον εαυτό του: “αφού το λέει η τηλεόραση, είναι έτσι”.